Lexicon musicum Latinum
Sevilla, Biblioteca Capitular y Colombina (E-Sc) 5-2-25, f. 117v-119v Transcription: Christian Meyer (novembre 2006)
^1Ad evidentiam tam mensurabilis quam immensurabilis musice, primo videndum est quid sit introductio et unde dicatur, secundo quot modis dividitur, tercio quid sit musica et unde dicatur, quarto quid <sit> subiectum et predicatum in musica.	1 cf. TRAD. Garl. V, 2-3
^2Sed antequam dicamus de omnibus istis, primo videndum est quid sit introductio ceteris pretermissis. ^3Introductio est aliquorum compendiosa tradicio, que a totius artis musice inteligentiam est necessaria, et dicitur introductio ab intro, quod es intus et duco, ducis. ^4Quare ? Quia ducit intus ad artem et ab innorantia ad scientiam. Vel sic : introductio est brevis et apta demonstratio.
^5His obmissis, videamus quid sit musica et unde dicatur et quot modis dividitur. ^6Musica est scientia veracissima canendi et recte modulandi ad omnem perfectionem cantus, via facilis et aperta, et introducens et faciens facile quod in se apparet esse difficile. ^7Dicitur autem musica a moys quod est aqua, et yca quod est scientia iuxta aqua fuit inventa.
^8Musica in tria genera diversarum specierum dividitur, scilicet in mundanam et humanam et instrumentalem. ^9Mundanam ideo est quod volubilitate et semper superioris collisione conficitur, et hec armonia nuncupatur, id est celestis musica vel dulcis cantilena. ^10Humana musica est que ex hominis capite canora voce profertur. ^11Musica instrumentalis est que in instrumentis est constituta, ut in organis et in ceteris instrumentis musicalibus.
^12Musica autem humana dividitur in quinque genera diversarum specierum, scilicet metricus, prosaycus, differens, et indifferens, et comunis. ^13Metricus quare dicitur ? Metron grece, latine scandor dicitur. ^14Prosaycus quare dicitur ? Eo quod non retinet regulam. ^15Differens quare dicitur ? Eo quod habet plenam differenciam. ^16Indifferens quare dicitur ? Eo quod non habet plenam differenciam. ^17Communis quare dicitur ? Eo quod habet auctoritatem elevacionem et deposicionem.	12-17 cf. COMPIL. Ticin.186-190 17 autenticam] auctoritatem ms.
^18Constat enim musica secundum antiquos ex septem simphoniis, scilicet tono, semitono, ditono, semiditono, diateseron, diapente et diapason. ^19Quid est simphonia <?> <...> i. distincte sonat, quasi canor organicum vocamus, <...> et naturali eas concordia consonare sentimus, ^20sed ut pleniorem perfectionem cantus ^+moderni cantores ... ... (ill.) dicimus^+ in scriptis ponuntur prolatim sicut in sequenti <118r> capitulo diligenter apparebit per exempla cuilibet intuenti. ^21Simphonia idem est quod concordantia vocum. ^22Copulatio idem est quod voces aperte coniungitur et ordinatur, sicut enim septem sunt dies in ebdomada ita sunt septem littere in musica, quarum prime dicuntur graves a gravetudine et profund<it>ate, quia sonum grave et profundum habent redere, acute acutum sonum et alciorem gravibus. ^23Et faciunt acute alciores gravibus, sic superant alciores acutis simili modo et eciam racionem.	19 concordia] concordias ms. 21 concordantia] a con ms.
^24Subiectum in musica est aliquarum vocum seu pausationum coniunctio sive legitima proporcio in omnibus suis modis diligenter observatis. ^25Cui parte philosophie supponitur ? Respondetur : arismetrice. Item musica aliter diffinitur. ^26Musica est motus vocum diversis modis se habentium per arsym et thesym, id est per elevationem et depositionem.	25 respondetur ] respectat ? ms.
^27Si queratur quid sit vox, unde dicatur, breviter respondendum est : vox est aer remissus intus naturalibus instrumentis formatus. ^28Naturalia instrumenta sunt hec : scilicet dentes, lingua, palatum, duo labia simul. ^29Obmissis igitur omnibus istis predictis breviter videamus de introductionibus que necessarie sunt et utiles omnibus illis autem qui musice artem musice per viam doctrine cupiunt ingredi. ^30Inprimis igitur sciendum quod magistri dicunt octo claves in gravibus ordinantur (?), scilicet .g., quod est gammaut in principio huius artis ^+ex pre... (ill.)^+, A.re vel a.lamire, j j.mi vel be.fa.j.mi, ce.faut vel ce.solfaut vel ce.solfa, .d. d.solre vel de.lasolre vel de.lasol, .e. e.lami vel e.la, .f. f.faut, .g. ge.solreut. ^31Lictere sunt hec scilicet 8 : .g., .a., .b., .c., .d., .e., .f., .g. ^32Tamen per istas eciam octo licteras habemus noticiam modorum et sumit semper in principio [licterarum] diccionum una autem istarum licterarum in linea, alia in spacio et sic per totam manum. ^33In acutis eciam octo sunt propter .b. quod bis fit in b.fa.j.mi compuntando .b. rotundum et .j. quadratum. ^34Littere sunt hec : .Γ., .a., .b., .j., .c., .d., .e., .f., .g. ^35In superacutis eciam sunt sex, scilicet .a., .b., .j., .c., .d., .e. ^36Et est notandum quod sicut in gravibus octo licteras ponimus in figuris, ita in acutis totidem et in superacutis.
^37Visum est de clavibus, nunc videndum est de vocibus. ^38Primo igitur in gravibus quatuordecim voces habemus, in acutis vero decem et octo et in superacutis decem sicut apparet in sequenti figura. ^39Nota quod vocabula notarum sunt sex, scilicet ut, re, mi, fa, sol, la.
(tableau de solmisation)
<118v> ^40Visum est de clavibus, vocibus et signis, gravibus, acutis et superactuis litteris. ^41Nunc videndum est de proprietatibus cantus et de mutacionibus vocum. ^42Sunt enim tres proprietates cantus videlicet .k., natura et .b. molle. ^43Et est sciendum quod omnis cantus qui incipitur in .g. et terminatur in .e. ut cantatur per .j. durum et eius voces ascendentes ab illo ut. ^44Item omnis cantus qui incipitur in .c. et terminatur in .a. ut cantatur per naturam et eius voces ascendentes ab illo ut. Unde versus :
^45.C. naturam dat, .f. b molle tibi signat ^46.G. quoque .j. durum sit tibi caniturum.
^47Et est sciendum quod iste tres proprietates cantus semper incipiunt in ut et terminant in la, ut hic : [sev5225a.gif]
^48Sequitur de mutacionibus vocum.
^49De quibus dicendum est quod omnis mutacio desinens in ut, re, my talis vero fit assendendo. ^50Similiter omnis mutatio <desinens> in fa sol la talis vero fit dessendendo. Unde versus :
^51Ut re my scanduntur fa sol la quoque dessendunt.
^52De hac causa dicit Boecius quod mutacio fuit inventa causa necessitatis. ^53Ad mutacionem faciendam est necesse quod sint due voces unisonum representantes, i. in unisono permanentes. ^54Unde dixit Boecius quod mutacio est dimissio unius vocis propter aliam sub eodem signo et eadem voce ac eciam sono. ^55Et dicitur mutacio a muto, mutas, mutat quia unam proprietatem in aliam subsequentem sub uno signo ac eciam sono mutamus et sic mutacio fit de duabus vocibus integris. ^56Et propter hoc in gama.ut, A.re, B.mi et E.la non fit mutacio et ratio est ista, quia sicut de uno solo homine non potest nascere populus, ita de una sola nota non potest fieri mutacio. ^57Differencia est inter mutacionem et permutacionem quia mutacio est variacio vocis nominis vel note in eodem spacio vel linea et eodem sono, sed permutacio est variacio vocis nominis vel note in eodem spacio vel linea et diverso sono. ^58Et est sciendum quod quandocumque possumus operari has voces, silicet ut re my fa sol la, ipsas operari debemus, mutationes evitando et eas precavendo, non quia totaliter possunt evitari nec precaveri, sed dum venerit necessitas mutacionem agendi, tunc debet fieri et non aliter. ^59Item notandum est ubicumque inveniuntur due voces sub uno signo, ibi fiunt due mutaciones, quia prima respicit ad secundam et secunda ad primam. ^60Verbi gracia in c.faut est una lictera et due voces, et sint due mutaciones, scilicet fa ut, ut fa, fa ut assendendo de .j. duro in <119r> natura et ut fa dessendendo de natura in .j. durum, ut hic : <1> [sev5225b.gif]	54 dimissio] divisio ms.
^61Item sciendum est quod ubicumque inveniuntur tres voces ibi fiunt sex mutaciones quia prima respicit ad secundam et secunda ad primam, prima respicit ad terciam et tercia ad primam, secunda respicit ad terciam et tercia ad secundam, et sic fiunt sex mutaciones. ^62Verbi gratia in ge.solreut est una lictera et tres voces : .g. est littera, sol re ut sunt voces et fiunt sex mutaciones, scilicet sol re, re sol, sol ut et ut sol, re ut et ut re, etc.
^63Item in b.fa.j.mi nulla fit mutacio. ^64Quare ? Quia sunt due lictere et due note et hostendunt duas figuras. ^65Unde primum .b. est figura rotunda et secundum .j. est figura quadrata. .b. enim rotundum est signum prime vocis, scilicet fa, .j. enim durum est signum secunde vocis, scilicet mi. ^66Et sicut .b. rotundum differt a .j. quadratum, ita fa differt a my. ^67Et sic propter duo signa diversa et propter duas voces inequales non potest fieri mutacio, nisy sub uno signo et eadem voce.
^68Visum est superius de mutacionibus vocum, nunc videndum est de speciebus cantus, id est simphoniis, quod idem est, scilicet de elevacione et deposicione omnium vocum secundum rectam proportionem numerorum diligenter ac proprie observatam, sicut magister Guido asserit. ^69Omissis omnibus istis, videamus tantum de speciebus inmensurabilis musice. ^70Sed primo videndum quod XIII species habemus in musica. ^71Quid est species ? Species in musica secundum Boecium est quedam posicio quem nuncupari potest diversitas vel varietas.
^72Prima species est unisonus, secunda semitonus, tercia tonus, quarta semiditonus, quinta ditonus, sexta diateseron, septima tritonus, octava dyapente, nona semitono cum dyapente, decima tonus cum dyapente, undecima semiditonus cum dyapente, duodecima ditonus cum dyapente, tredecima dyapason. ^73Quarum autem dictarum specierum novem dicuntur simplices, silicet unisonus, semitonus, tonus, semiditonus, ditonus, dyateseron, tritonus, dyapente et dyapason. ^74Sed alie quatuor dicuntur compositis, scilicet semitonus cum dyapente, tonus cum dyapente, semiditonus cum dyapente et ditonus cum dyapente.
^75Primo ergo videndum est quod sit unisonus. ^76Unisonus est quandocumque plures voces vel figure simplices collocantur, que nec assendunt nec dessendunt, in eadem linea, in eodem spacio, ut hic : <2> [sev5225b.gif]
^77Semitonus est coniuncio duarum vocum semiplenam ac imperfectam elevationem et deposicionem faciens, et dicitur semitonus a semus, -a, -mum, quod est imperfectus, sed non a semis -is indeclinabile, quod est dimidium ponderis. ^78 +Unde si aliquis vas plenum fuerit ^+aliquo ... (ill.) inde tercium (?) fuerit modicum sive parum <119v> ita quod tres partes (?) s. ... (ill.) non quod illud sit scematum vel sit (?) semi^+, ^79id est non plenum sicut dicit Boecius, sed a semus quod imperfectum, quia due videlicet voces semiplenum sonum facientes et figuratur uno modo tantum, scilicet mi fa, tam assendendo quam dessendendo et invenitur inter .j. et .c. et inter .e. et .f. gravibus, acutis et superacutis licteris, ut hic : <3> [sev5225b.gif]
^80Tonus est legitimum spacium a sono in sono scilicet perfectum et plenum sonum emitens, vel tonus est spacium duorum vocum plenam ad integram elevationem et deposicionem faciens sine aliquo intervallo et dicitur tonus a tonando vel sonando quia plenum sonum facit. ^81Figuratur quatuor modis, scilicet ut re, re mi, fa sol, sol la, tam assendendo quam dessendendo et invenitur inter gamma et .a. et inter .a. et .j., inter .c. et .d., inter .d. et .e. gravibus, acutis et superacutis licteris, ut hic : <4> [sev5225b.gif]	81 gamma] gamba ms.
^82Semiditonus est coniunctio trium vocum et disposicio unius toni cum uno semitonio et dicitur semiditonus <a semi et ditonus> et figuratur duobus modis, scilicet re fa, mi sol, tam assendendo quam dessendendo, seriatim vel gradatim, et invenitur inter .a. et .c., inter .j. et .d. gravibus, acutis, superacutis licteris, ut hic : <5> [sev5225b.gif]
^83Ditonus est coniunctio trium vocum et disposicio duorum tonum sine aliquo semitonio et dicitur ditonus de duobus tonis perfectis et tribus vocibus et figuratur duobus modis, scilicet ut mi, fa la, tam ascendendo quam dessendendo, seriatim vel gradatim, et invenit inter gamma .j. et .c. et .e. gravibus, acutis, superacutis, ut hic : <6> [sev5225b.gif]
^84Dyateseron est coniunctio quatuor vocum et disposicio duorum tonorum cum uno semitonio, et hoc in principio, vel in medio, vel in fine additur semitonium unum cum duobus tonis, et in quatuor vocibus figuratur tribus modis, scilicet ut fa, re sol, mi la, tam assendendo quam dessendendo, seriatim vel gradatim, et invenitur inter gamma et .c., inter .a. et .d. et inter .j. et .e. gravibus, acutis, superacutis, ut hic : <7> [sev5225b.gif]
^85Tritonus aliquando figuratur de quatuor vocibus et aliquando de quinque. Cum de quatuor, tunc continet tres tonos perfectos et figuratur uno <modo> tantum tam assendendo quam dessendendo, seriatim vel gradatim, scilicet fa sol la re mi, et invenitur inter .f. et .j. et inter .b. et .e. acutis et superacutis, ut hic : <8> [sev5225b.gif]
^86Item quando tritonus habet quinque voces, tunc continet in se duobus tonis perfectis cum duous semitoniis et figuratur uno modo tantum, scilicet mi fa sol la mi fa, tam assendendo quam dessendendo, seriatim vel gradatim, et invenitur inter .j. et .f. et inter .e. et .b. gravibus, acutis, superacutis licteris, ut hic : <9> [sev5225b.gif]
^87Beatus Bernardus propter hoc invenit .b. molle tribus modis, primo causa tritoni, secundo causa necessitatis, tercio causa essencie. ^88Causa tritoni est vero quando cantus vel assenderit vel dessenderit de .f. gravi in .j. durum acuta, tunc cantatur per .b. molle, quia tritonus evitandum est tam assdendo quam dessendendo seriatim vel gradatim, ut hic : <10> [sev5225b.gif] <...>